«Alma bola ma?» degeni ana bir jylǵy «Almatynyń almasy bitti, aport qurydy, alma tapshylyǵyna uryndyq» degen dabyradan qalǵan ári jaı aıtyla salǵan sóz! Áıtpese Almaty men almatylyqtardyń almadan qysy-jazy tarshylyq kórgen jeri joq. Biraq ol alma Almatynyń sol baıaǵy almasyndaı ma, aporty sol baıaǵy aportyndaı ma, gáp sonda!?
Alyp shahardyń bazarynan da, dúkeninen de jyl-on eki aı boıy alma úzilgen emes. Iiske tapshy, túrleri sál-pál solǵyndaý kóringenmen barshaǵa jete tanys, kádimgi ózimizdiń qazaqstandyq Almaty aporty (409 tg), «Rahat» almasy (435 tg), Talǵardyń «altynnan asqan» almasy (409 tg), «amerıkalyq» alma (409 tg), staımored (329 tg) qashan kórseń de sórelerde syqasyp turady. Eń qyzyǵy bul jemistiń jyldyń qaı mezgilinde pisip, qaı mezgilinde sabaǵynan úzilip túsip jatqanyn kópshilik bile bermeıdi, bilýge beıildi emes. Osy arada alma áleminde Qazaq ósimdikti qorǵaý men karantındeý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qol qýsyryp qarap otyrmaǵanyn seze qoıasyń. Joǵaryda attary atalǵan túbirimen jańarǵan almalardy ǵylymı eńbekterdiń jemisi deýge tolyq negiz bar. Qarapaıym bir mysal, keńestik zamanda jemis talshyǵyndaǵy aýrý-syrqaýdy anyqtaý úshin kóshetterdiń ornyn aýystyryp jasalatyn tájirıbe birneshe jylǵa sozylatyn. Qazir ǴZI laboratorııalary akkredıttelgen, osy zamanǵa saı eń ozyq tehnologııamen birneshe kúnde-aq dıagnostıka jasaıdy. Ǵalymdar úshin qazaq almalarynyń bakterııa shtammdarynyń genetıkasyn zertteý de qıyndyq týǵyzbaıdy. Joǵarydaǵydaı jańasha túrlengen óz almalarymyz asta-tók bop turǵanda Qytaıdyń, Germanııanyń, Polshanyń almasyn biz neǵylaıyq? Polsha demekshi, birde Eýropa agrarlyq ortalyǵynda keńesshi qyzmetin atqaratyn polıak ǵalymy Klak Voısehtiń Almaty almasynyń shyryny týraly aıtyp, aýzynyń sýy quryǵanyna kýá boldyq. Ol Almaty almalarynyń quramynda qant kádýilgi álemdik almalarmen salystyrǵanda 20 paıyz kóp deıdi. Bizdiń almaǵa nege sonsha qurt túsýge qumar desek?! Shybyn-shirkeı, qumyrsqa men qus ataýlyǵa deıin jazdyń kúni ezilip pisken tátti almaǵa úıirsektep qalatyny bar. Almaty almasynyń jaıqalyp, syrbazdanyp, aınalaǵa jupar ıisin ańqyta shashyp ósetini sol shyryn-qanttyń qýaty. Genetıkalyq ota jasaý arqyly alma quramyndaǵy álgi qanttyń belgili bir mólsherin sylyp tastasańyz, syrbaz almanyń sabaǵy ıilip jerge tıgenshe jemis salady, sala beredi...
Biraq burynǵy til úıirer dámine kepildik joq, almaǵa qurt pen qumyrsqa jolamaıdy, qus ekesh qus ta bul almany aınalyp ushady. Statıstıka orta eseppen ár adam bir jylda 15 kılo alma jeıdi deıdi. Bul mólsherdiń Qazaqstannyń almaly aýdany sanalatyn Alataýdy saǵalaǵan – Úrjar men Almaty, Taraz ben Túlkibas, Shymkent pen Tólebı beldeýinde jaılasqan halyqqa qatysy joq shyǵar, sirá! Ásirese túrli-túrli almasy shópten kóp ósetin Túlkibasqa!.. Nansha tutynatyn bul beldeýdegi almanyń táttiligin aıtsaıshy. Ol shyryn qashanǵa deıin saqtalar eken?! Jahandyq daýylǵa tótep bere alamyz ba? Halqynyń sany 40 mıllıon Polshada jıyn-terin kezinde ár adam basyna shaqqanda 100 kılodan alma jınalady eken. Dámsiz almany olar jemeıdi, syrtqy saýdaǵa shyǵarady. Almatylyqtar bosa da ondaı almany qazir mensinbeıdi. Qazaqtardyń búgingi ǵylym qýǵan ekpinimen taıaýda Polsha kórsetkishine qol jetkizerine esh kúmán joq. Demek...
Áli esimde... Altaıdan kelgen týysymyz keshqurym ákemniń sıyry men tanasyna alma týrap berip otyrǵanyn kórip, kózi alaqandaı boldy. «Ata, munyńyz ne?» «E, bul qarasan kelgirler osylaı baltalap, shaýyp bermeseń, ashqaraq sorly ǵoı, tilimen orap jeımin dep túıilip qalady!» Úlken kesedeı qyzyl almany qara sıyrǵa qımaı turǵan týysymyzǵa baqshadaǵy almasy esepsiz tógilip-shashylyp jatqan baǵban-ákemniń qaıtarǵan jaýaby kúni erteń kóne tarıhtaǵy jádigerdeı bolyp qalady dep kim oılaǵan?!
Ǵalymdar qansha ter tókse de Almatynyń «minezdi» aporty Ulybrıtanııa men AQSh, Reseı men Polsha aýmaǵyn jersinbedi. Solaıy solaı-aý, biraq shyrynsyz sol almanyń sórede súmireıip turǵandaı búgingi usqynsyz keıpi keıde janyńa batady. Amal neshik, zaman kóshinen qala almaımyz...
Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»
